Ang panulat na Baybayin, ayon kina Bonifacio at Rizal

ANG PANULAT NA BAYBAYIN, AYON KINA BONIFACIO AT RIZAL

Maikling sanaysay at saliksik ni Gregorio V. Bituin Jr.

Hindi nila tinawag na baybayin ang lumang paraan ng pagsulat ng ating mga ninuno. Subalit mahihiwatigan agad na iyon ay Baybayin kung babasahin nating mabuti ang nilalaman ng mga sinulat ng ating mga bayaning sina Gat Andres Bonifacio at Gat Jose Rizal.

Inilahad mismo iyon ni Bonifacio sa unang talata pa lamang ng kanyang akdang "Ang Dapat Mabatid ng mga Tagalog". "Itong Katagalugan, na pinamamahalaan noong unang panahon ng ating tunay na mga kababayan, noong hindi pa tumutuntong sa mga lupaing ito ang mga Kastila, ay nabubuhay sa lubos na kasaganaan, at kaginhawahan. Kasundo niya ang mga kapitbayan at lalong-lalo na ang mga taga-Hapon. Sila ay kabilihan at kapalitan ng mga kalakal, malabis ang pagyabong ng lahat ng pinagkakakitaan, kaya’t dahil dito’y mayaman ang kaasalan ng lahat. Bata’t matanda at sampu ng mga babae ay marunong bumasa at sumulat ng talagang pagsulat nating mga Tagalog."

Inilahad din ito ni Rizal sa ikadalawampu't limang kabanata ng Noli Me Tangere. Sa buod, nagsadya si Ibarra sa bahay ni Pilosopo Tasyo at nakita niyang ito'y nagsusulat. Itinanong ni Ibarra kung bakit siya nagsusulat sa paraang hieroglipiko na hindi naman naiintindihan ng iba. Sinagot siya ni Pilosopo Tasyo na ito'y isinulat sa Pilipino na para sa susunod na henerasyon.

"At bakit kayo sumusulat kung ayaw ninyong mabasa?"

"Sapagkat hindi ako sumusulat ukol sa salinlahing ito. Sumusulat ako sa ibang panahon. Kapag nabasa ako ng salinlahing ito, susunugin nila ang mga aklat ko, ang ginawa ko sa buong buhay ko. Sa kabilang dako, ang salinlahing babasa sa titik kong ito ay isang salinlahing marunong, mauunawaan ako, at sasabihing: 'Hindi lahat ay natulog sa gabi ng ating mga ninuno!"...

"At sa anong wika kayo sumusulat?" tanong ni Ibarra nang tumigil ang matanda.

"Sa ating wika, sa Tagalog."

Kung aaralin natin ang ating kasaysayan, malinaw na tinutukoy ni Bonifacio sa "talagang panulat nating mga Tagalog" ay Baybatin. Habang sa nobela ni Rizal, ang hieroglipikong isinulat ni Pilosopo Tasyo ay Baybayin din, dahil sumusulat siya "sa ating wika, sa Tagalog."

Sa nobelang Tasyo ni Ed Aurelio C. Reyes, historyador at siyang pasimuno ng Kaisahan sa Kamalayan sa Kasaysayan (Kamalaysayan) kung saan kasapi ang inyong lingkod, tinalakay niyang Baybayin ang tinutukoy rito ni Pilospong Tasyo. At kaya Tasyo, ibig sabihin ay Tayo.

01.03.2026

Mga sanggunian:

https://gatandresbonifacio.blogspot.com/2010/05/ang-dapat-mabatid-ng-mga-tagalog.html 

aklat na Noli Me Tangere, salin ni V. S. Almario; ang orihinal na Kabanata 25 ay ginawa niyang Kabanata 26 dahil ang ipinalit ni Almario sa Kabanata 25 ay ang nawawalang ika-10 Kabanata na may pamagat na Elias at Salome, o ang kabanatang tinanggal noon ni Rizal upang mapagkasya ang bayad sa imprentahan

2026: Ika-120 anibersaryo ng kamatayan ng tatlong propagandista

2026: IKA-120 ANIBERSARYO NG KAMATAYAN NG TATLONG PROPAGANDISTA

Maikling sanaysay at saliksik ni Gregorio V. Bituin Jr.

Tatlong bayaning Pilipino at magkakasama sa Kilusang Propagandista ang namatay noong 1896. Kaya ngayong 2016, gugunitain natin ang kanilang ika-120 anibersaryo ng kamatayan.

Ang tatlong bayaning propagandista ay sina Gat Graciano Lopez Jaena (Disyembre 18, 1856 - Enero 20, 1896), Gat Marcelo H. Del Pilar (Agosto 30, 1850 - Hulyo 4, 1896), at Gat Jose Rizal (Hunyo 19, 1861 - Disyembre 30, 1896). Ang naunang dalawa ay namatay sa sakit na tuberculosis sa Barcelona sa Espanya. Si Rizal naman ay umuwi ng bansa noong 1892, ipinatapon sa Dapitan, at pinatay sa pamamagitan ng firing squad sa Bagumbayan sa Maynila.

Sila ang mga nanguna sa Kilusang Propaganda sa Europa, partikular sa bansang Espanya. Bagamat may ilan pang propagandista na hindi gaanong sikat kumpara sa kanila, sa kasaysayan ng bansa, tulad ni Mariano Ponce.

Kaiba ang Kilusang Propaganda sa Katipunan, na naghangad ng ganap na kalayaan ng Pilipinas mula sa Espanya. Sa halip, hinangad ng Kilusang Propaganda na ang Pilipinas ay maging pormal na lalawigan ng Espanya. Ang Katipunan ay lumitaw bilang tugon sa pagkabigo ng Kilusang Propaganda na nakabase sa Espanya na makamit ang mga layunin nito.

Ang mga pangunahing layunin ng kilusan ay ang paghingi ng mga reporma sa Pilipinas, tulad ng pagkakapantay-pantay sa pagitan ng mga Pilipino at Kastila, representasyon sa Spanish Cortes (parlyamento), at pagtanggal sa mga prayleng Espanyol. Ipinahayag nila ang kanilang mga ideya sa pamamagitan ng mga magasin, pahayagan, tula, at mga polyeto, lalo na ang La Solidaridad.

Namatay si Graciano López Jaena dahil sa tuberkulosis (TB) noong Enero 20, 1896, sa Barcelona, ​​Espanya, sa edad na 39, pumanaw na nagdaralita at hindi na umano naibalik sa Pilipinas ang kanyang mga labi.

Namatay naman si Marcelo H. del Pilar dahil sa tuberkulosis (TB) sa Barcelona, ​​Espanya, noong Hulyo 4, 1896, habang nagtatrabaho bilang patnugot ng La Solidaridad, binawian ng buhay dahil sa sakit na nagpahina sa kanya sa kabila ng kanyang mga pagsisikap para sa mga reporma sa Pilipinas, at namatay nang walang pera malayo sa kanyang tahanan.

Si José Rizal, ang pambansang bayani ng Pilipinas, ay pinatay ng mga awtoridad ng kolonyal na Espanyol sa pamamagitan ng firing squad noong Disyembre 30, 1896, sa Bagumbayan (ngayon ay Rizal Park) sa Maynila, dahil sa akusasyon ng rebelyon sa kabila ng pagtataguyod ng mapayapang mga reporma, at ang kanyang pagkamartir ang nagbigay-inspirasyon sa Rebolusyong Pilipino at ginawa siyang isang pangmatagalang simbolo ng kalayaan.

Ngayong 2026, sa ika-120 anibersaryo ng kanilang kamatayan, bigyan natin sila ng pagpupugay. Bagamat mas pinatatampok natin ang pakikibaka ng Katipunan na pinangunahan nina Gat Andres Bonifacio at Gat Emilio Jacinto, gunitain din natin ang mga sakripisyo ng mga nanguna sa Kilusang Propaganda.

* Ilang sanggunian:

https://www.britannica.com/topic/Propaganda-Movement

https://en.wikipedia.org/wiki/Propaganda_Movement

aklat na A Question of Heroes (2021 Edition) ni Nick Joaquin