Tatlong beses lang ako nabayaran sa pagsusulat

TATLONG BESES LANG AKO NABAYARAN SA PAGSUSULAT

Maikling sanaysay ni Gregorio V. Bituin Jr.

Bihira akong mabayaran sa aking isinulat, kaya ang ginagawa ko ay inilalathala ko ang aking mga libreto ng tula at kwento upang mailako sa mga nais bumili. Tama nga marahil sila. Walang pera sa pagsusulat. Lalo na sa tulad kong hindi nagtapos ng kurso sa pagsusulat. Kaya naitatag ko noong 2006 ang Aklatang Obrero Publishing Collective, upang ilathala ang ilan kong akda at saliksik upang kahit paano'y may pagkakitaan ang isang pultaym na tibak na tulad ko. Hanggang ngayong 2026 ay naglalathala pa rin ako ng aking mga libreto ng tula at kwento.

Sa loob ng dalawang dekada (2006-2026) ng paglalathala ng aking mga sinulat, at higit tatlumpung taon na nalathala ang aking mga akda (1993-2026), sa tatlong pagkakataon pa lang talaga nabayaran ang aking mga sinulat.

Una ay noong bandang kalagitnaan ng 1990s nang nasa publikasyong The Featinean pa ako at nasa kolehiyo. May dalawang artikulo akong nalathala sa pahayagang Diyaryo Uno na sabay kong kinuha ang kabayaran na P800. Bale P400 pala ang isang artikulo, na kinuha ko sa kanilang opisina sa tabi ng Mercury Drug sa Roosevelt cor. Quezon Avenue.

Mula sa The Featinean (1993-1997) ay nakapagsulat din ako sa magasing Maypagasa ng grupong Sanlakas (1998-1999), magasing Tambuli (1996-1999) at kalaunan ay pahayagang Obrero (2003-2010) ng Bukluran ng Manggagawang Pilipino (BMP), ang pahayagang Ang Sosyalista (2009, isang isyu) at magasing Ang Masa na inilathala ng Partido Lakas ng Masa (PLM) noong 2011 hanggang 2012 (walong isyu), at ang publikasyong Taliba ng Maralita (2001-2008, 2018-2026) ng pambansang samahang Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML) subalit lahat iyan ay boluntaryo at walang bayad. Nag-ambag din ako sa iba pang magasin, tulad ng Blue Collar magazine (1993), isang isyu ng Resurgence ng National Federation of Student Councils (NFSC) noong 1995, at Tambuli ng Dakilang Lahi (pitong isyu noong 2006). Boluntaryo ako sa mga organisasyong sinalihan ko bilang pultaym na tibak, kaya tuloy lang ako sa mga gawain ko noon. Minsan, may alawans na natatanggap bilang tibak. Basta ako'y patuloy lang na nagsusulat, anuman ang paksa, samutsaring isyu ng manggagawa't maralita, habang patuloy na kasangkot ng masa sa rali at pakikibaka.

Ikalawa, at unang beses na nabayaran ako ng tseke ay nang malathala ang aking akdang “Pagsama Ko Sa Lakad Laban Sa Laiban Dam” na natanggap ng Cultural Center of the Philippines (CCP) at nilathala sa ANI 41, na pinamagatang "Paglalakbay: Lakad, Layag, Lipad" noong 2021.

Ikatlo, at ikalawang tanggap ko ng tseke ay mula sa UP Diliman nang isinalin ko ang akdang "Living in Times of Unrest: Bart Pasion and the Philippine Revolution" ni Prof. Ed Tadem, sa aklat na "Pamumuhay sa Panahon ng Ligalig: Si Bart Pasion at ang Rebolusyong Pilipino". Isa ang aklat na isinalin ko na inilunsad sa UP Diliman noong ika-60 aniversaryo ng UP Press na pinamagatang "Pagmayaw" noong Marso 20, 2025.

Iyan lang ang tatlong beses na nabayaran ako sa aking mga sinulat. Una'y dalawang artikulo sa Diyaryo Uno, ikalawa'y isang sanaysay sa ANI 41 ng CCP, at ikatlo'y salin ng buong aklat ni Prof. Ed Tadem.

Ngayon, marami pa akong sulatin at kathang batid kong hindi mababayaran kundi kailangan kong ilako bilang libro upang maibenta at kumita. Sino ba naman ang bibili o magbabayad ng bawat tula o kwento kung hindi naman ito makakain? Kaya patuloy akong sumusubok na magpasa sa mga dyaryo't magasin tulad ng Liwayway. Nagbabakasakali ang isang dukhang manunulat na hindi naman sikat kahit Bituin pa ang apelyido.

Bagamat may bago akong munting negosyong mug press, hindi iyon sapat upang mabuhay. Kailangan kong magsulat at mabuhay upang may maipambayad sa tubig at kuryente, pambili ng sabon panlaba, may maipambili ng pagkain sa araw-araw, may pamasahe papunta sa pulong sa mga pinaglilingkurang samahang madalas din ay boluntaryo, may pamasahe pauwi upang hindi na maglakad lalo't pagod sa maghapong gawain.

Hindi sapat ang tumunganga na lang sa langit o sa pader o sa kisame o sa blangkong papel o sa laptop. Dapat makapagpasa ng akda sa mga pahayagan at magasin at mabayaran ang mga akda.

05.27.2026

Pagdalo sa 'Kalbaryo ng Kawalan ng Katarungan' ng FIND

PAGDALO SA 'KALBARYO NG KAWALAN NG KATARUNGAN' NG FIND

‎Maikling sanaysay at tulâ ni Gregorio V. Bituin Jr.

‎

‎Umaga ng unang araw ng Abril, dumalo muna ako sa Kalbaryo ng Kawalang Katarungan, isang aktibidad ng FIND (Families of Victims of Involuntary Disappearance) sa Bantayog ng mga Bayani.

‎

‎Nagsimula ang programa ng ikasampu ng umaga, kung saan binasa ang walong pahinang pampleto, na binasa sa harap ng apat na estatwa ng desaparesido na nilikhâ ni National Artist Toym Imao.

‎

‎Matapos ang programa, nagbigay kami ng repleksyon. Doon ay binigkas ko ang isang tulang kinathâ ko, na pinamagatang "Hustisya sa mga Desaparesidos":

‎

‎wala kaming puntod na titirikan ng kandila

‎hanggang ngayon, sa mahal namin ay nangungulila

‎sila'y aktibistang nagsikilos upang lumaya

‎mula sa pagsasamantala ang bayan at dukha

‎

‎inorganisa ang kababaihan, manggagawa

‎magsasaka, kabataang estudyante, ang madla

‎ang guro, manininda, abugado, mangingisda 

‎subalit sila'y dinukot, sinaktan, iwinala

‎

‎hinanap ng pamilya ang kanilang katauhan

‎nagtungo sa mga ospital, presinto, kulungan

‎nagbabakasakaling may bakas silang naiwan

‎sinong saksi, sinong maysala o may kagagawan

‎

‎sa paghahanap sa kanila'y di dapat mabagot

‎sa nangyaring pagkawala, sinong dapat managot 

‎krimen at pangyayaring ganito' y dapat malagot

‎mga naiwang katanungan ay dapat masagot

‎

‎hustisya'y aming sigaw, sa kampo, korte, kalsada

‎saanmang lugar, panawagan namin ay hustisya

‎mga desaparesidos sana'y matagpuan na

‎mga mahal naming iwinala, sana'y makita

‎

‎Matapos iyon ay isinagawa ang kasunod na aktibidad. Binitbit namin ang mga litrato ng mga desaparesido o yaong iwinala sa panahon ng Batas Militar. Ang napunta sa akin ay ang litrato nina Jessica Sales at Rizalina Ilagan. Tumayo kami paikot at binigkas ang mga pangalan sa kwadrong aming tangan, at sabay-sabay kaming sumagot ng 'Presente!'.

‎Matapos iyon ay nagpiktyuran kami sa plakard na ang nakasulat ay "Release Khurram Parvez Now!" na nakalagda ay AFAD (Asian Federation of Involuntary Disappearances). Si Parvez, taga-Kashmir, ang tagapangulo ng AFAD, na ikinulong dahil sa kanyang adbokasya sa karapatang pantao.

‎

‎Natapos ang programa bago mag-alas dose ng tanghali, at kami'y nagsikain na ng inihandang pananghalian. Maraming salamat sa FIND at AFAD!

‎

‎04.01.2026

Panonood ng 'Kababaihan ng Malolos' at 'History of the Underground'

PANONOOD NG 'KABABAIHAN NG MALOLOS' AT 'HISTORY OF THE UNDERGROUND'

Maikling sanaysay at tula ni Gregorio V. Bituin Jr.

Dalawa ang plano ko ng buong araw. Dumalo sa aktibidad na Kalbaryo ng Maralita ng Partido Lakas ng Masa (PLM). Ikalawa, manood ng mahahalagang dokumentaryong pangkasaysayan, ang 'Kababaihan ng Malolos' sa UP Film Center ng ika-11 ng umaga.

Ikawalo pa lang ng umaga uy umalis na ako ng Bahay upang daluhan ang unang aktibidad ng PLM sa tapat ng PCUP. Ma-trapik at nakarating ako sa PCUP bandang mag-iika-9 ng umaga. Wala sila. Baka nakaalis na. Sakay agad ako ng dyip puntang Quezon City Hall. Dumating ako ng Kalayaan ng ika-9:30. Nag-abang doon, wala pa sila sa tapat ng DHSUD, nag-almusal ng kanin at sitaw sa gilid na karinderya. Bumalik. Dinaanan ang DHSUD at NHA. Wala pa rin. Bandang ika-10:30 ay umalis na ako at naglakad patungong sakayan ng UP. Nakarating sa UP Film Center Videotheque ng 10:45. Tamang-tama.

Pinanood ko ang 'Kababaihan sa Malolos' na siyang alam kong nag-iisang palabas doon. Pinanood ko dahil nais kong mabatid pa ang hinggil sa kanila, bukod sa nilalaman ng liham ni Dr. Jose Rizal na pinamagatang "Sa Mga Kababaihan ng Malolos". Nasa isa't kalahating oras din ito.

Inisip kong abangan sa CHED ang Kalbaryo, subalit nakita kong may isa pang interesting na palabas ng alas-dos. Ang pamagat ay 'History of the Underground' ng ikalawa ng hapon. Kaya nagpasya akong panoorin iyon kaysa abangan ang Kalbaryo sa pagdaan nito sa CHED na di ko batid kung anong oras. Nag-aalangan akong pumunta. Dahil nga yaong naunang nakaiskedyul ay walang dumating.

Ikalawa kong pinanood ang "History of the Underground" kung saan ilan sa mga nakapanayam ay sina Joma Sison, Dodong Nemenzo, Princess Nemenzo, Ed Dela Torre, at marami pang iba, hinggil sa pagkakatayo ng isang rebolusyonaryong partido noong 1968. Dalawa't kalahating oras din ito. Pumasok ako ng alas-dos at nanood, at lumabas ng alas-singko, dahil matapos ang palabas ay nakipagtalakayan pa sa audience ang direktor na si Sari Dalena.

Napanood ko ang pagsisimula ng Sari Dalena Retrospective sa buong Marso, ang "Memoirs of a Forgotten War" at ang "Cinemartyrs". At itong huli kong dalawang napanood ay ito ngang "Kababaihan sa Malolos" at ang "History of the Underground".

kaysarap manood ng paksang kasaysayan

na marami'y di mo nabasa sa aklatan

o kung nabasa man, detalye'y kaliitan

kaya di mo manamnam at di nasarapan

ngunit sa dalawang nasabing pelikula

ay magkakainteres ka pagkat maganda

kaya mga ito'y sinadya ko talaga

upang masaksihan at ako'y matuto pa

03.30.2026

Ang sepulturero sa pelikulang "Hindi pa tapos ang laban" ni FPJ

ANG SEPULTURERO SA PELIKULANG "HINDI PA TAPOS ANG LABAN" NI FPJ

Maikling sanaysay at tula ni Gregorio V. Bituin Jr.

Isa ang karakter na Carding Villamar ni Fernando Poe Jr. sa tumatak sa akin. Ilang beses na binabanggit ang Villamar sa pelikulang "Hindi pa tapos ang laban" dahil iyon ang bukambibig ng mga kontrabida.

Malaki kasi ang tama sa akin ng Villamar ni FPJ dahil Villaram ang gitnang apelyido ko. Villamar at Villaram. Si FPJ at ako si GBJ.

Ang isa pa'y ang Valderama sa pelikulang "Kapag Puno na ang Salop" ni FPJ. Si Eddie Garcia ang Judge Valderama habang si FPJ si Sarhento Guerrero na Hepe ng kapulisan sa bayan ng Buenavista. Villaram, tunog Valderama.

Hindi ko maikukwento ang buo o bawat eksena. Subalit batid ng mga mahilig sa mga pelikula ni FPJ ang ganda ng mga kwento ng bawat pelikula niya, tulad nitong "Hindi pa tapos ang laban."

Dalawang linggo ang nakararaan ay napanood ko ang pelikulang "Ekstra" ni Vilma Santos sa Metropolitan Theater sa Maynila, hapon, habang umaga ay nasa eksibit ako ni National Artist Kidlat Tahimik. Sa pelikulang "Ekstra" ay binigyang halaga ang papel ng mga ekstra sa pelikula. Matapos ang panonood ay may talk back session with Vilma Santos at mga direktor at artista. Tinalakay nila ang kalagayan ng mga ekstra sa pelikula at nabanggit din ang batas na Eddie Garcia Law upang protektahan ang mga ekstra sa pelikula.

Dahil doon, naisipan kong talakayin ang papel ng isang ekstra sa pelikula ni FPJ na "Hindi pa tapos ang laban." Si FPJ ang bidang si Carding Villamar, si Berting Labra si Vicente, si Kongresman Dollente si Johnny Delgado, at sina Paquito Diaz at iba pang kontrabida. Ang ekstra ay si Mang Ambo. Mahaba rin at mahalaga ang kanyang papel bilang sepulturero at mahaba ang ibinigay sa kanyang papel dito.

Bigyang pugay natin ang papel ng mga ekstra, lalo na't kailangan sa pelikula.

Nang magtago si Tonyong Kuba (Dick Israel) sa bahay ng mga Villamar dahil tinatakasan ang mga pulis sa pangunguna ni Hepe (Ruel Vernal). Nang makaalis ang mga pulis, lumabas si Tonyong Kuba at sinabi niya kay Carding Villamar: "May tama sa likod ang kapatid mo. May tama sa likod ang kapatid mo."

Ang kuya ni Carding Villamar ay isang kalabang pulitiko ni Kongresman Dollente. At siya'y namatay sa unang bahagi ng pelikula. Dahil sa sinabi ng kuba ay nagtungo sina Carding at Vicente sa sementeryo at tinungkab ang puntod. Tingnan natin ang dalawang eksena hinggil sa sepulturero.

UNANG EKSENA:

Carding Vilamar: "Mang Ambo, kailangan ko ang tulong ninyo. Maaaring isa ka sa naghawak ng bangkay ng aking kapatid. Ang gusto kong malaman kung sinong mga tao ang nagdala sa kanya dito?"

Mang Ambo: "Vicente, di ako ang humawak sa bangkay ni Pepe."

Carding Villamar: "Kung hindi ikaw, sino ang naririto nang mamatay ang aking kapatid?"

Mang Ambo: "Ewan ko. Nandoon ako sa Baryo Makiling. Nag-anak ako sa binyag. Nag-iinuman kami ng kumpare ko n'ung barilin si Pepe."

Sa galit ay biglang hinablot ni Carding si Mang Ambo at isinalya sa dingding ng sementeryo.

Carding Villamar: "Paano mo nalamang nabaril ang kapatid ko?"

Mang Ambo: "Hindi ko po alam. Hindi ko po alam."

Vicente: "Ambo, Ambo. Nadulas na rin lamang ang dila mo, magsabi ka na ng totoo. Baka ikaw ang ipasok ko sa kabaong."

Mang Ambo: "Carding, Carding. Maawa ka sa akin. Papatayin ako ni Hepe."

Saka binitiwan ni Carding si Mang Ambo. 

Vicente: "Konting lamig, Carding. Pulis ang kalaban."

IKALAWANG EKSENA

Kararating lang ni Kongresman Dollente. Matapos ang pakikipag-usap kay Paquito Diaz, nagtungo na si Kongresman sa rest house dahil hinihintay siya ni Hepe.

Magkatabing nakaupo sina Hepe at si Mang Ambo.

Kongresman Dollente: "Maliban doon, ah, meron pa bang naitanong?"

Mang Ambo: "Wala na po. Si Hepe lang po ang nabanggit ko." (sabay lingon kay Hepe) Natakot po ako."

Kongresman: "Wala kang dapat ikatakot. Aayusin natin iyan." (Umupo si Kongresman sa tabi ni Mang Ambo at inakbayan siya.) Bukod sa tinutuluyan mo, wala ka bang ibang kamag-anak?"

Mang Ambo: "Wala po."

Kongresman: "Sa ibang lugar kaya? Sa Maynila?"

Mang Ambo: "Wala rin po."

Kongresman: "Kung ganoon, nag-iisa ka na lang."

Mang Ambo: "Opo."

Kongresman: "Huwag kang mag-alala, Mang Ambo. Ako ang bahala sa iyo." (sabay lingon sa isang tauhan niya) "Isko."

Isko: "Sir."

Kongresman: "Ihatid mo si Ambo, ha. Huwag mong pababayaan."

Mang Ambo: "Maraming salamat po, Kongresman."

Kongresman: "Walang anuman."

Mang Ambo: "Maraming salamat din po, Hepe."

Isko: "Mang Ambo, tayo na."

Mang Ambo: "Tutuloy na ho ako, Kongresman."

Inakbayam naman ni Isko si Mang Ambo, at lumingon si Isko kay Kongresman. Iminwestra naman ni Kongresman ang kanyang hintuturo sa kanyang leeg pababa, na nangangahulugang patayin si Mang Ambo.

Paguito: "Tungkol kay Villamar, pagtatagalin pa ba natin? Ngayong alam na niya ang nangyari sa kanyang kapatid. Tapusin na natin."

Kongresman: "Pag-aralan muna natin ang isda bago natin hulihin. Pag pumalag, saka natin limasin."

ANG MGA EKSTRA

bigyang pagpupugay natin ang mga ekstra

sa pelikula, pagkat kailangan sila

kung wala sila'y walang kwento, walang kwenta

kuba, dancer, sepulturero, simpleng masa

napakahalaga ng papel maliit man

pagkat nabubuo ang kwento't kasaysayan

dapat ngang may ekstra o talent na gagampan

upang istorya'y umikot sa kabuuan

Kuba: "May tama sa likod ang kapatid mo."

pinabatid sa bida kung anong totoo.

si Mang Ambo: "Si Hepe lang ang nabanggit ko."

tapos ay pinatay na ang sepulturero

sa bawat ekstra sa pelikula, salamat

isa man ang eksena, papel n'yo'y kaybigat

at kung wala kayo'y di ko madadaiumat

ang pelikula at kwentong isiniwalat

03.23.2026

Ang siyam na kababaihang itinampok ng MET sa Buwan ng Kababaihan

ANG SIYAM NA KABABAIHANG ITINAMPOK NG MET SA BUWAN NG KABABAIHAN‎

Maikling sanaysay at tula ni Gregorio V. Bituin Jr.

Nitong Linggo, Marso 15, 2026, ay nakita kong itinampok sa malalaking tarp sa labas at palibot ng Metropolitan Theater (MET) ang siyam na kababaihan, indibidwal at tribu para sa Buwan ng Kababaihan. Nagtungo ako sa MET upang dumalo sa mga aktibidad doon. Bago pumasok ay kinunan ko ng litrato ang mga tarp ng mga itinampok sa paligid ng MET ayon sa pagkakasunod. Ang mga itinampok na kababaihan ay sina:

‎

‎1. CJ Opiaza 

‎2. Niana Guerrero 

‎3. Tessa Prieto-Valdes 

‎4. Bianca Denise Bustamante 

‎5. Cathy Garcia Molina 

‎6. Alex Eala 

‎7. T'boli Women

‎8. Fe Del Mundo 

‎9. Ifugao Women

‎

Hindi ko kilala ang marami sa kanila, maliban kina Alex Eala at Dra. Fe Del Mundo. Kaya sinaliksik pa natin kung sino-sino sila at ano ang mga nagawâ nila at naiambag sa ating bansâ. Halos lahat ng saliksik na ito'y mula sa Wikipedia.

1. CJ Opiaza

Si Christine Juliane Hinkle Opiaza (ipinanganak noong Hulyo 8, 1998) ay isang modelo at nanalo ng Miss Grand International 2024. Siya ang unang Pilipinang tumangan ng nasabing korona. Nakipagkumpitensya rin siya sa Binibining Pilipinas noong 2022, ngunit hindi nakapasok sa pwesto, at naging first runner-up sa Miss Universe Philippines noong 2023.

2. Niana Guerrero

Si Niana Jose Evidente Guerrero (ipinanganak noong Enero 27, 2006) ay isang mananayaw at personalidad na sikat sa social media. Noong 2017, sumikat siya sa YouTube dahil sa kanyang "Despacito" dance cover at mula noon ay gumagawa na siya ng mga dance cover, lalo na kasama si Ranz Kyle. Noong Nobyembre 2019, sumali siya sa TikTok, kung saan karaniwan siyang nagpo-post ng mga dance video. Siya ang pinakasinusubaybayang personalidad sa TikTok sa Pilipinas, na umabot sa mahigit 40 milyong tagasunod.

‎3. Tessa Prieto-Valdes 

Si Maria Theresa Isabel "Tessa" Rufino Prieto-Valdes (ipinanganak noong Setyembre 1963) ay isang interior designer, socialite, kolumnista, at personalidad sa telebisyon na kilala sa kanyang magarbong personal na istilo sa fashion at sa kanyang gawaing pilantropo. Si Prieto-Valdes ay nagsusulat ng mga kolum para sa pamumuhay at lipunan para sa Philippine Daily Inquirer at isa sa mga nagtatag ng Red Charity Gala, isang taunang charity fashion gala sa Maynila. Lumabas din siya bilang isang personalidad sa media sa reality television at sa mga pelikula.

4. Bianca Denise Bustamante

Si Bianca Denise Bustamante (ipinanganak noong Enero 19, 2005) ay isang racing driver na makikipagkumpitensya sa Eurocup-3 para sa Palou Motorsport. Dati na siyang nakipagkumpitensya sa GB3 Championship, F1 Academy at W Series. Lumahok din siya sa mga sesyon ng pagsubok sa Formula E para sa McLaren at Cupra Kiro.

Noong Marso 2024, niraranggo ng kumpanya ng pagrenta ng sasakyan na Avis si Bustamante bilang pangatlo sa pinaka-maimpluwensyang babaeng racing driver na hindi taga-Europa; noong panahong iyon, mayroon siyang pinagsamang 2.2 milyong tagasunod sa Instagram at TikTok.

5. Cathy Garcia Molina 

Si Catherine Rosales Garcia-Sampana (dating Molina; ipinanganak noong Nobyembre 28, 1971) ay isang direktor ng pelikula at telebisyon na kilala sa pagdidirek ng mga pelikulang romantika komedya at dramang pampamilya na ginawa at ipinamahagi ng Star Cinema. Nagdirek din siya ng ilang serye sa telebisyon sa ABS-CBN, at isa sa mga residenteng direktor ng network. Siyam ba beses na pinakamataas na kita ang kanyang mga nagawang pelikula.

Una niyang asawa ang inhinyero at teknikal na direktor na si Philip Rey "Epoy" Molina (na namatay dahil sa isang aksidente sa sasakyan noong 2009) at may dalawang anak. Naging asawa naman niya ang cinematographer na si Louie Sampana.

6. Alexandra Eala

Si Alexandra Maniego Eala (ipinanganak noong Mayo 23, 2005) ay isang propesyonal na manlalaro ng tennis. Naabot niya ang pinakamataas na ranggo sa WTA singles na ika-29 na puwesto sa buong mundo noong Marso 16, 2026, na siyang dahilan kung bakit siya ang pinakamataas na ranggong Pinay sa kasaysayan ng WTA Tour. Siya rin ang unang Pinay na nakapasok sa top 30, kung saan tinalo niya ang maraming top-10 na manlalaro at mga pangunahing kampeon, at nakarating sa final sa Open Era.

Naabot ni Eala ang pinagsamang ranggo ng ITF junior na ika-2 na puwesto sa buong mundo noong Oktubre 6, 2020, at naging unang Pilipinang nanalo ng major junior title sa pamamagitan ng pag-angkin sa kategoryang girls' singles sa 2022 US Open.

7. T'boli women

Kasalukuyang naninirahan ng mga kababaihang T'boli sa mga dalisdis ng bundok sa magkabilang panig ng itaas na Lambak ng Alah at sa baybaying lugar ng Maitum, Maasim at Kiamba sa lalawigan ng Sarangani. Noong unang panahon, naninirahan ang mga T'boli sa itaas na palapag ng Lambak ng Alah. Pagkatapos ng Ikalawang Daigdigang Digmaan at pagdating ng mga naninirahan mula sa ibang bahagi ng Pilipinas, unti-unti silang naitulak sa mga dalisdis ng bundok, at halos napalayas mula sa matabang lupa ng lambak.

8. Fe Del Mundo

Si Fe Villanueva del Mundo OLD, ONS, GCGH (ipinanganak noong Nobyembre 27, 1911 – namatay noong Agosto 6, 2011) ay isang pedyatrisyan. Itinatag niya ang unang ospital ng mga bata sa Pilipinas at tumulong sa paghubog ng modernong sistema ng pangangalagang pangkalusugan para sa mga bata sa bansa. Ang kanyang pangunguna sa larangan ng pedyatrya sa Pilipinas ay tumagal ng walong dekada.

Kinilala siya sa pandaigdigan, kabilang ang Ramon Magsaysay Award for Public Service noong 1977. Noong 1980, ginawaran siya ng titulong Pambansang Siyentipiko ng Pilipinas, at noong 2010, natanggap niya ang Order of Lakandula. Siya ang unang babaeng pangulo ng Philippine Pediatric Society at ang unang babaeng pinangalanang Pambansang Siyentipiko ng Pilipinas. Siya rin ang unang babaeng nahalal na pangulo ng Philippine Medical Association sa 65-taong kasaysayan nito, at ang unang Asyanong nahalal na pangulo ng Medical Women's International Association.

9. Ifugao Women

Ayon sa pananaliksik, ang babaeng Ifugao ay matalino. Wala silang tiyak na termino para sa maganda dahil sa Ifugao, ang kagandahan ay isinasabuhay. Ang isang babae ay pinakamaganda kapag siya ay kumikilos nang may layunin, lubos na nauunawaan ang kanyang pag-iral. May "sinaunang" kaalaman (katutubong kaalaman) sa pangangalaga sa likas na tanawin upang protektahan ang kapaligiran. https://www.facebook.com/groups/ICW4Kiphodan/posts/3032161386984575/ 

PAGPUPUGAY SA MGA KABABAIHAN

ako'y lubos na nagpupugay

sa lahat ng mga babae

sa lola, yaya, impo, inay

tita, hipag, ate, at ale

kayo'y kalahati ng mundo

at umugit nitong lipunan

kami nama'y mula sa inyo

dinala ng siyam na buwan

kaya di kayo dapat api

o pinagsasamantalahan

dahil nga sa inyo'y bumuti

ang pamilya't ang pamayanan

sa bawat babae, salamat

kay inay, maraming salamat

03.16.2026

Pagdalo sa Meet and Greet with National Artist Kidlat Tahimik

‎PAGDALO SA MEET AND GREET WITH NATIONAL ARTIST KIDLAT TAHIMIK

‎Maikling sanaysay at tulâ ni Gregorio V. Bituin Jr.

‎

‎Nakadalo ako kaninang umaga sa Meet and Greet with KIDLAT Tahimik sa bulwagan sa ikalawang palapag ng Metropolitan Theater (MET) at nagtungo rin sa kanyang eksibit na “Portraits of a National Artist as a Kultur Warrior” sa unang palapag ng MET. Binigyan ko siya ng tatlong aklat ko ng tulâ at salin, nagpa-autograph, at nag-selfie na rin sa kanya.

‎

‎Dumating ako roon ng ikasampu ng umaga, at nag-umpisa na sila. Buti na lang at nakahabol ako, nasa bungad sila ng MET sa unang palapag. Tinalakay muna ng isang emcee ang kasaysayan ng MET. Kailan ito nagsimula? Sino ang mga iskultor? Ano ang mga batas hinggil sa MET? Kailan itinalagang pambansang tanghalan ang MET? Nang magtanong ang emcee kung may gustong magtanong, nagtaas ako ng kamay. Tanong ko ay ang tungkol sa dalawang iskultura o lilok sa magkabilang gilid ng hagdan sa bungad ng MET, at sinabi niyang sina Adan at Eba.

‎

‎Matapos iyon ay nagtungo na kami sa isang malaking bulwagan sa ikalawang palapag ng MET, at doon ay nagtalakay si National Artist for Film Kidlat Tahimik hinggil sa kanyang ginagawang mga pangkasaysayang pelikula, tulad ng ipinalabas kaninang short film na pinamagatang "Memories of Overdevelopment: A Film on Progress" na hinggil kay Enrique de Malacca, isang katutubo. Para bang nais palabasin dito na hindi si Magellan ang unang nag-circumnavigate o nakaikot sa buong mundo dahil napatay siya ni Lapulapu kundi si Enrique mula sa Malacca.

‎

‎Matapos ang may tatlumpung minutong palabas ay nagkaroon ng munting drama monologue si Kidlat Tahimik. Siya pala'y isang Buddhist kaya siya'y maikli ang buhok. Tinalakay rin niya ang ating katutubong konsepto ng kapwa. Lalo na ang kapwa psychology. Ibinilin niyang kung gagawa tayo ng pelikula ay hindi tayo dapat may agiw ng Hollywood sa ating kaisipan, kundi lingunin natin ang ating kasaysayan at ang ating mga kapatid na katutubo.

‎

‎Nasa kalahating oras din iyon, at alas-onse ng umaga ay bumaba na kami at nagtungo sa exhibit ni Kidlat Tahimik. Malaking bulwagan iyon at puno ng kanyang mga ginawa, tulad ng lilok at pinta. Kinunan ng litrato ang ilan niyang gawâ at pumila upang magpapirma kay Kidlat Tahimik at mag-selfie sa kanya.

‎

‎Nagpakilala ako at binigyan ko siya ng aking tatlong aklat, ang "Malayang Salin ng mga Tulâ ng mga Makatang Palestino", "Tula't Tuligsâ Laban sa Korapsyon", at "Tula't Panawagan Para sa Hustisyang Panlipunan". Maganda naman ang kanyang isinulat sa aking munting kwaderno: 

‎

‎"Kay Bituin, 

‎Sana ang Indio Genius palagi nasa tula mo. 

‎Kidlat Tahimik."

‎

Tinawag na Indio ng mga mananakop na Kastila ang mga Pilipino noon. Gayundin naman, ang Indio Genius ay paglalaro sa salitang indigenous o katutubo, na ibig sabihin, marami ring henyo sa mga katutubo, na dapat nating tularan at ipagmalaki.

Kaya ang isinulat na mensahe ng ating National Artist hinggil sa aking pagtulâ ay sadyang makabagbag damdamin. Ang payo niyang iyon ay tagos sa aking puso't isipan.

‎

‎Alas-dose kinse na ako nakalabas doon at kumain sa turo-turo bago bumalik ng ala-una sa MET upang manood naman ng pelikulang Ekstra na pinagbidahan ni Vilma Santos.

‎

‎KAY KIDLAT TAHIMIK

‎

‎tulad ka ng kidlat na tatahi-tahimik

‎ngunit bituin kang sa sining natititik

‎ang mga likhang obra mo'y nakasasabik

‎sa mga bagong salinlahi'y inihasik

‎

‎isa kang inspirasyon sa maraming tao

‎lalò sa masikhay na makatâ tulad ko

‎ang konsepto ng kapwa'y pinaliwanag mo

‎na ito'y umugit sa pagka-Pilipino

‎

‎salamat sa payo mo sa aking pagkathâ

‎na Indio Genius sana'y lumitaw sa tulâ

‎susundin ko iyon sa pagtula't pagtudlâ

‎nang aking mga tula'y basahin ng madlâ

‎

‎O, Kidlat Tahimik, sa iyo'y nagpupugay

‎tunay kang indio genius na napakahusay

‎ang iyong mga ginawa'y pamanang tunay

‎na sa sunod na salinlahi'y mabubuhay

‎

‎03.15.2026

Parang gerilya akong nagbenta ng aklat sa Philippine Book Festival 2026

PARANG GERILYA AKONG NAGBENTA NG AKLAT SA PHILIPPINE BOOK FESTIVAL 2026

Maikling sanaysay at tula ni Gregorio V. Bituin Jr.

Nakadalawang araw din ako sa apat na araw na Philippine Book Festival 2026, kahapon at ngayon (Marso 13-14) sa SM Megamall. Taon-taon basta may pagkakataon ay sasaglit ako sa anumang book festival, tulad nitong Philippine Book Festival (PBF) at Manila International Book Festival (MIBF) tuwing Setyembre. Sa Buwan ng Sining nitong Pebrero ay nakapagbenta rin ako sa ilang aktibidad.

Salamat at nakabenta rin ng tigatlo kong aklat doon sa ilang mga kakilala at kaibigang manunulat, kina Albert Banico ng 8Letters Publication at awtor ng librong "Ang Paghahanap kay Tapat", Edzel ng San Anselmo Publications, Jason ng Teachers Dignity Coalition (TDC) at may kasamang mga estudyante niya, at Joebert ng Linangan sa Imahen, Retorika at Anyo (LIRA). Ang tatlo kong libreto'y ang "Malayang Salin ng mga Tula ng mga Makatang Palestino", "Tula't Tuligsa Laban sa Korapsyon", at "Tula't Panawagan Para sa Hustisyang Panlipunan". Pawang paksang pulitikal man ang mga nasabing aklat ay kinatha kong may sining ang mga paksa pagkat pawang mga tula.

Ang napagbentahan ko, imbes maipon, ay naibili ko ng mga klasikong aklat na mumurahin subalit kaygandang basahin, tulad ng "Suplungan ng mga Hayop" ng naging "Hari ng Balagtasan" na si Emilio Mar. Antonio, P100, 98 pahina; "Kalmot ng Pusa sa Tagiliran" na kalipunan ng mga tula ni Jim Pascual San Agustin, P100, 126 pahina; "Tatlong Kaisang Puso" ni Lakangiting Garcia, P50, 112 pahina; "Tilamsik ng Panitik" ni Rustica Carpio, P50, 170 pahina; "The Negating Fire and the Affirming Flame: American and Filipino Novels on the Pacific War" ni Elena P. Polo, P50, 164 pahina, at "Imagination's Way" ni National Artist for Literature Gemino H. Abad, P50, 128 pahina. 

Sabi ko nga sa sarili ko, ang ipangkakain ko na lang ay ibinili ko pa ng aklat. Subalit ganyan yata talaga ako, eh.

Pangarap kong magkapwesto rin sa ganoong mga festival ang matagal ko nang itinayong Aklatang Obrero Publishing Collective na humigit-kumulang dalawang dekada nang umiiral at siyang naglathala ng aking mga aklat mula pa noon. Para tuloy akong gerilya sa pagbebenta ng aklat. Walang pwesto subalit umaasang makabenta ng libro. Mabuti't may mga kaibigan tayong mahilig din sa aklat at panitikan at bumili ng tatlo kong libreto. Sa kanila, maraming salamat!

SALAMAT, MGA KAIBIGAN SA PANITIKAN

‎

salamat sa mga katoto't kakilala

‎at sa Philippine Book Festival nakabenta 

‎ng tatlong klase ng aking libretong dala

‎hinggil sa Palestine, Korapsyon, at Hustisya

‎

‎ang nangyaring ito'y di ko malilimutan

at bihirang maganap sa buhay ang ganyan

‎nagkita lang ng kakilala't kaibigan

sa book festival at sila na'y nabentahan

tila ba pinagtiyap ng pagkakataon

nang magkita kami sa ganitong panahon

mga mahilig sa aklat ay nagkatipon

awtor, makata at guro'y nagsama ngayon

ang ibinenta ko'y mga isyung pangmadla

pawang kalagayan ng api't mga dukha

lipunang makatao'y itayo't malikha

nang masa'y tamasahin ang nasang ginhawa

03.14.2026

Dalawang sine hinggil sa Philippine-American War

DALAWANG SINE HINGGIL SA PHILIPPINE-AMERICAN WAR

Maikling sanaysay at tulâ ni Gregorio V. Bituin Jr.

Kahapon, Marso 6, 2026, ay napanood ko ang dalawang dokumentaryo / pelikula hinggil sa Digmaang Pilipino-Amerikano, lalo na ang Bud Dajo massacre. Talagang inabangan ko ito. Ang dalawang ito'y ang Memoirs of a Forgotten War, at ang Cinemartyrs. Ang direktor ay si Sari Dalena. Nabanggit na ika-120 anibersaryo ng Bud Dajo massacre ng araw na iyon.

Mula sa isang presscon na pinamagatang "Defending the Defenders" na hinggil sa karapatang pantao, ay agad kong hinabol ang nasabing historical dokyu. Alas-kwatro ang simulâ kayâ alas-tres pa lang ay umalis na ako sa 1-4pm na presscon. Marahil, naisip ng ilang kasama, bakit kaya ako nagmamadaling umalis? Tantiya ko kasi, kahit malapit lang, ay baka maleyt ako dahil sa trapik.

Dumating ako sa Cine Adarna ng ika-4:10 ng hapon. Naabutan ko pa ang pamagat na War. Di na ako dyuminggel at naghanap na ng mauupuan sa madilim na sinehan. Nagsimula ang Memoirs of a Forgotten War sa pagtalakay ng isang banyagang ang tinig ay babae. Sinalaysay ang ilang pangyayaring naganap noong Philippine-American War sa Ilocos at sa Patikul.

Naging matingkad sa akin ang paglusob ng pulutong ng kababaihan sa mga sundalong Amerikano sa isang labanan. Patay silang lahat, pati ang lider nilang animo'y Kristo ang kaanyuan.

Libre o Free Admission ang Memoirs of a Forgotten War, na isang oras din, habang may bayad naman ang Cinemartyrs, na higit dalawang oras naman. P200 ang regular habang P150 ang senior / PWD / student. Naglabas ako ng P150 at ibinayad na sabi ko, hindi regular, kundi pultaym na aktibista. Itatanong daw muna, subalit pumayag na rin at binigyan ako ng tiket.

Bihira akong makapanood ng sine o dokumentaryo hinggil sa Philippine-American War, habang kayrami ng pelikula hinggil kina Gat Jose Rizal, Gat Andres Bonifacio, at iba pang nakibaka laban sa mananakop sa Luzon. Kaya ang panonood ng dalawang pelikulang ito ay di ko na pinakawalan.

6:30 pm, pinapasok na kami para sa Cinemartyrs. Tahimik akong umupo at nanood. Binuksan iyon sa eksena sa isang lugar marahil ay sa Intramuros na kapis pa ang mga bintana. Pinakita ang pagkuha sa isang eksenang pinalabas na sa Memoirs of a Forgotten War na una kong napanood ng hapong iyon. Si Angel Aquino na ang gumanap sa babaeng may hawak na sanggol habang sumugod muna ang maraming kababaihan sa pulutong ng mga sundalong Amerikano, pinagbabaril, hanggang sila'y nangaubos. Lumaban noon ang mga kababaihan para sa dignidad at kalayaan ng bayan laban sa mga mapaniil na mananakop. Napanood habang dalawang araw na lang ay Araw na ng mga Kababaihan.

Pinakita rin ang sitwasyong kausap ng direktor na babae ang tatlong tagasuri para sa NCCA grant. Dapat daw hindi Luzon-centric ang kanyang pelikula kundi pinapunta siya roon sa Mindanao. Kaya nagpasiya siyang pumunta, kasama ang kanyang pangkat, sa Mindanao, partikular sa Patikul, Sulu, kung saan naroon ang Bud Dajo, isang matarik na kabundukan.

Nakausap pa niya ang lider ng mga sundalo, na pinakiusapan niyang sumama na rin sa pelikula. Nakarating ang pangkat sa Bud Dajo at nakausap ang mga elder at residente roon. Sa isang eksena, sinabihan silang bawal daw mag-utos ang babae sa lalaki. Kaya ang ginawa ng direktor ay kinausap ang panganay na anak ng isang elder upang siyang mag-utos sa mga gaganap.

Ayon kay Direk, pag tinapik niya sa balikat ang lalaki, ibig sabihin, magpatuloy na sa pag-arte, o kaya'y tapos na, "cut".

Araw pala ng kasalan ng dalawang Tausug nang maganap ang paglusob at pambobomba ng mga Amerikano sa Bud Dajo. Marami ang namatay sa kanila. Subalit sa pagsasaliksik ko, walang binanggit ang mga reporter na Kano sa nasabing kasalan, at binabanggit lang ay maraming moro ang kanilang kalaban. Buti't ipinakita iyon sa nasabing pelikula, kung ano talaga ang naganap.

Matapos ang eksena, ang babaeng umaktong ikakasal sana ay tila nasapian, at marami ang tumulong sa kanya, pati mga elder. Tatlo pang lalaki ang gayon din ang dinanas, pati na si direk. Hanggang makabalik na ang babae sa kanyang sarili. Sabi niya, "hindi n'yo ba nakikita, nariyan sila."

Nagpapasalamat ang mga katutubomg Tausug dahil naranasan umano nila ang dinanas ng kanilang mga ninuno, bagamat sa pelikula lamang. Matapos ang palabas ay nagkaroon ng panayam sa mga nagsiganap, pati kay Direk. Pagpupugay sa lahat ng gumawa ng mga dokumentaryo at pelikulang iyon!

Pumasok ako ng 4pm, lumabas bandang alas-nuwebe pasado na. Higit limang oras man, nagutom man, subalit talagang sulit pagkat napanood ko ang dalawang makasaysayang palabas na ito. Sadya akong nappapasalamat at nagpupugay.

DALAWANG SINE HINGGIL SA FIL-AM WAR

dalawang makasaysayang sine

ang aking pinanood kagabi

sadyang yumanig sa aking diwà

ang anibersaryo ng gunitâ

nang nanood sa U.P. Film Center

patungkol sa Bud Dajo massacre

kasabay ng petsang Marso Anim

ang isang kabanatang malagim

sineng Memoirs of a Forgotten War

pati ang Cinemartyrs, nilahad

sa dalawang pelikulang iyon

gunita't historya ng kahapon

kayraming babae ang namatay

Katipunerang lumabang tunay

sa mga sumakop at sumiil

sa bayang nais nilang makitil

dalawang sineng sadyang kaiba

na Fil-Am War ang tinalakay na

pagpupugay sa kanilang lahat

sa sine't temang sadyang kaybigat

03.07.2026